Karol Linneusz - Historia wersji

Przemek o 10:03, 22 lis 2008

2008-11-22T10:03:03Z

Przemek o 18:49, 14 paź 2008

2008-10-14T18:49:34Z

Przemek: Zabezpieczono "Karol Linneusz" [edit=sysop:move=sysop]

2008-04-15T20:33:29Z

Zabezpieczono "Karol Linneusz" [edit=sysop:move=sysop]

Admin: /* Linki zewnętrzne */

2008-04-14T18:33:32Z

‎Linki zewnętrzne

Admin: Nowa strona: {{Biogram infobox |Biogram_osoby = Karol Linneusz |Nazwa_grafiki = Carl von Linné.jpg |wielkość_grafiki = |opis_grafiki = Portret Karola Linneusza |ona ...

2008-04-14T18:32:57Z

Nowa strona: {{Biogram infobox |Biogram_osoby = Karol Linneusz |Nazwa_grafiki = Carl von Linné.jpg |wielkość_grafiki = |opis_grafiki = Portret Karola Linneusza |ona ...

Nowa strona

{{Biogram infobox
|Biogram_osoby = Karol Linneusz
|Nazwa_grafiki = Carl von Linné.jpg
|wielkość_grafiki =
|opis_grafiki = Portret Karola Linneusza
|ona =
|data_urodzin = 23 maja 1707
|miejsce_urodzin = w Råshult
|zmarl = "tak"
|data_smierci = 10 stycznia 1778
|miejsce_smierci = w Uppsali
|commons=Carl von Linné
}}
[[Grafika:CarlvonLinne house.jpg|thumb|200px|Dom Karola Linneusza w [[Uppsala|Uppsali]]]]
[[Grafika:Systema Naturae cover.jpg|thumb|200px|Karta tytułowa "''Systema naturae''"]]
[[Grafika:Linne autograph.png|thumb|200px|Podpis K. Linneusza]]
[[Grafika:Nagrobek K. Linneusza.jpg|thumb|200px|Nagrobek Karola Linneusza z katedry w Uppsali]]
'''Karol Linneusz''', [[język szwedzki|szw.]] '''Carl von Linné''', [[łacina|łac.]] '''Carolus Linnaeus''' (ur. [[23 maja]] [[1707]] w [[Råshult]], zm. [[10 stycznia]] [[1778]] w [[Uppsala|Uppsali]]) – [[Szwecja|szwedzki]] przyrodnik, profesor [[Uniwersytet w Uppsali|uniwersytetu w Uppsali]].

== Życiorys ==
Od dziecka interesował się przyrodą, obserwował i badał rośliny. Przejął to zainteresowanie od ojca pastora, który był zamiłowanym ogrodnikiem. Nie zamierzał jednak, jak ojciec robić kariery duchownej i w 1727 podjął studia medyczne na uniwersytecie w [[Lund]], by po roku przenieść się do uznawanej za najlepszą wówczas w Szwecji uczelnię w [[Uppsala|Uppsali]]. Cały czas przy tym zajmował się swoim hobby - botaniką. Dzięki pomocy profesora historii naturalnej (jak wówczas nazywano biologię) Olofa Rudbecka Karla, otrzymał funkcję ogrodnika w uczelnianym ogrodzie botanicznym. Botanika wchodziła wówczas w zakres kształcenia lekarzy, którzy wykorzystywali zioła w leczeniu. Bardzo pogłębił swoją wiedzę botaniczną również w czasie samotnej wyprawy w 1732 po [[Laponia|Laponii]], w czasie której przebył ponad 7 tys. km i opisał wiele nowych gatunków roślin. Owocem tej wyprawy było szczegółowe sprawozdanie obejmujące również szczegóły życia mieszkańców i obserwacje medyczne. Dzisiaj zabawne może się wydawać, że z powagą opisuje przypadek kobiety, która twierdziła, że ma w brzuchu 3 żaby, które na wiosnę wyraźnie rechocą. Nie zastosowała się jednak do zaleconej przez Linneusza kuracji - wypicia ciekłego [[dziegieć|dziegciu]], lecz wolała kurować się wódką, która, jak twierdziła uspokajała żaby.

Po powrocie z wyprawy przez jakiś czas dorabiał wykładami, na których relacjonował swoje obserwacje z Laponii, także na temat minerałów, którymi również się interesował. Wykłady przyniosły mu niezłe dochody i po dwóch latach wybrał się powtórnie na wyprawę, w czasie której zakochał się w Sarze, córce lekarza z [[Falun]] i poprosił o jej rękę. Jednak przyszły teść postawił twardy warunek - musi najpierw ukończyć studia medyczne, by mieć stałe źródło utrzymania. Wyjechał więc na studia do Holandii, napisał rozprawę o [[malaria|malarii]] i uzyskał tytuł doktora na uniwersytecie w [[Hardewijk]]. Jego powrót do Szwecji opóźnił się, gdyż w Holandii udało mu się zaprzyjaźnić z kilkoma bogatymi ludźmi, którzy sfinansowali wydanie jego życiowego dzieła ''"Systema naturae"''. Później dzieło to, było jeszcze przez niego rozbudowywane, tak, że ostatecznie w 1770 liczyło ok. 1400 stron. Potem zwiedził jeszcze [[Paryż]], [[Londyn]], pracował w kilku ogrodach botanicznych w Holandii i wydał tam kilka mniejszych prac naukowych. Wreszcie w 1738 wrócił do Szwecji już jako znany naukowiec i ożenił się z Sarą Moraeus. Otworzył praktykę medyczną w [[Sztokholm]]ie, a w 1742 został profesorem na Uniwersytecie w Uppsali. Doceniono jego osiągnięcia, został pierwszym prezesem powstającej właśnie [[Królewska Szwedzka Akademia Nauk|Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk]] (brał aktywny udział w jej powstaniu), zaszczycono go tytułem szlacheckim, funkcją lekarza dworu królewskiego oraz członkiem zagranicznym wielu uczelni. W 1774 atak [[apopleksja|apopleksji]] uniemożliwił mu pracę na uczelni, stan jego zdrowia się pogarszał, przeżył jeszcze zawał serca i zmarł w 1778.

== Systema Naturae ==
Jest autorem dzieła ''[[Systema Naturae]]'', w którym opisał podstawy stworzonego przez siebie systemu [[klasyfikacja biologiczna|klasyfikacji]] [[organizm]]ów oraz upowszechnił zasadę binominalnego (dwuimiennego) nazewnictwa biologicznego (zaproponowaną wcześniej przez braci Bauhin), a także klasyfikacji [[minerał]]ów. Opisał około 7.700 [[gatunek (biologia)|gatunków]] [[rośliny|roślin]] i 4.162 gatunki [[zwierzęta|zwierząt]] (obecnie oznacza się je skrótem "[[L.]]" za nazwą łacińską [[takson]]u). Stworzony przez niego system taksonomiczny, choć był sztuczny, stał się podwaliną współczesnej [[taksonomia|taksonomii]]. Początkowo był [[kreacjonizm|kreacjonistą]], uważał, że wszystkie istniejące gatunki zostały stworzone równocześnie. Pod koniec życia dopuszczał możliwość powstawania nowych gatunków wskutek krzyżowania się istniejących już form życia.

== Genera Plantarum ==
W 1737, mając trzydzieści lat, ten szwedzki przyrodnik opublikował ''[[Genera Plantarum]]'' – dzieło dające podwaliny pod system klasyfikacyjny roślin, podstawę dzisiejszej botaniki. Oparta jest na obserwacji zapładniania roślin; klasyfikuje się je według kształtu słupka, pręcika oraz sposobu rozmnażania. Twierdzenie, że istnieją rośliny rodzaju męskiego i żeńskiego, nie było wówczas dobrze widziane, więc Linneusz miał kłopoty. Nie poddał się jednak; zdobył sławę jeszcze za życia.

Jak wszyscy przyrodnicy tej epoki, interesował się również [[zoologia|zoologią]], dla której również stworzył system klasyfikacji zwierząt, kierując się głównie podobieństwem zewnętrznym. Tutaj jednak jego klasyfikacja nie była tak udana, [[nosorożec|nosorożca]] np. zaliczył do [[gryzonie|gryzoni]]. Z drugiej strony jednakże prawidłowo zaliczył [[wieloryb]]y do ssaków, czyniąc tu odstępstwo od zasady, wieloryby bowiem zewnętrznie bardziej podobne są do ryb, niż ssaków.

== Ważniejsze dzieła ==
*''[[Systema Naturae]]'' (1735-1770)
*''[[Flora Lapponica]]'' (1737)
*''[[Genera Plantarum]]'' (1737 i następne wydania)
*''[[Species Plantarum]]'' (1753 i następne wydania)
*''[[Philosophia botanica]]''
*''[[Hortus Cliffortianus]]''

== Ciekawostki ==
*Dom Karola Linneusza znajduje się w [[Råshult]]. Autentyczne osiemnastowieczne otoczenie. Wiele sprzętów i przedmiotów zgromadzonych w odrestaurowanym domu należało do Karola Linneusza. Ogród kwiatowy z zachowanymi z [[XVIII]] w., gatunkami ziół.
*Dla upamiętnienia Linneusza nazwano jego nazwiskiem wiele gatunków organizmów, np. ''Linnaea borealis'' ([[zimoziół północny]]).
*Miał szczególny sposób dokuczenia swoim przeciwnikom naukowym. Np. pewnemu niepozornemu gatunkowi chwasta nadał nazwę łacińską ''Siegesbeckia'' - od nazwiska Johanna Siegesbecka, który ośmielił się mieć inne zdanie, niż on. [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Georgesa Buffona]] ukarał nadając jego nazwisko ropusze, (łac.'' Bufo''), i całej rodzinie [[ropuchowate|ropuchowatych]] (''Bufonidae'') uznawanych wówczas za obrzydliwe gatunki płazów.
*Do kościoła chodził ze swoim ulubionym psem Pompe. Dokładnie po jednej godzinie wstawał i wychodził z kościoła i to niezależnie od tego, czy nabożeństwo się skończyło, czy jeszcze trwało.
*Jego wizerunek widnieje na banknocie o nominale 100 SEK.

== Linki zewnętrzne ==
* [http://andromeda.rutgers.edu/~jlynch/C18/pr/lc/bio.html korespondenci Linneusza]
{{Link FA|nn}}

{{Link FA|id}}

[[Kategoria:Szwedzcy botanicy|Linné, Carl von]]
[[Kategoria:Szwedzcy naukowcy|Linné, Carl von]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1707|Linne, Carl von]]
[[Kategoria:Zmarli w 1778|Linne, Carl von]]

[[af:Carolus Linnaeus]]
[[ar:كارولوس لينيوس]]
[[an:Carl von Linné]]
[[zh-min-nan:Carolus Linnaeus]]
[[bs:Carl von Linné]]
[[br:Carl von Linné]]
[[bg:Карл Линей]]
[[ca:Carl von Linné]]
[[cs:Carl Linné]]
[[cy:Carolus Linnaeus]]
[[da:Carl von Linné]]
[[de:Carl von Linné]]
[[et:Karl von Linné]]
[[el:Κάρολος Λινναίος]]
[[en:Carl Linnaeus]]
[[es:Carlos Linneo]]
[[eo:Linnaeus]]
[[eu:Carl von Linne]]
[[fa:کارل لینه]]
[[fr:Carl von Linné]]
[[fy:Carolus Linnaeus]]
[[ga:Carl von Linné]]
[[gd:Carl Linnaeus]]
[[gl:Carl von Linné]]
[[ko:칼 폰 린네]]
[[hsb:Carl von Linné]]
[[hr:Carl Linné]]
[[io:Carolus Linnaeus]]
[[ilo:Carolus Linnaeus]]
[[id:Carolus Linnaeus]]
[[ia:Carl von Linné]]
[[is:Carl von Linné]]
[[it:Carl von Linné]]
[[he:קארולוס ליניאוס]]
[[jv:Carolus Linnaeus]]
[[la:Carolus Linnaeus]]
[[lb:Carl von Linné]]
[[lt:Karlas Linėjus]]
[[hu:Carl von Linné]]
[[nl:Carolus Linnaeus]]
[[nds-nl:Carolus Linnaeus]]
[[ja:カール・フォン・リンネ]]
[[no:Carl von Linné]]
[[nn:Carl von Linné]]
[[oc:Carl von Linné]]
[[nds:Carl von Linné]]
[[pt:Carolus Linnaeus]]
[[ro:Carl Linné]]
[[qu:Carl von Linné]]
[[ru:Линней, Карл]]
[[sco:Carolus Linnaeus]]
[[simple:Carolus Linnaeus]]
[[sk:Carl Linné]]
[[sl:Carl Linnaeus]]
[[sr:Карл фон Лине]]
[[sh:Carolus Linnaeus]]
[[fi:Carl von Linné]]
[[sv:Carl von Linné]]
[[tl:Carolus Linnaeus]]
[[ta:கரோலஸ் லின்னேயஸ்]]
[[th:คาโรลัส ลินเนียส]]
[[vi:Carolus Linnaeus]]
[[tr:Carl Linnaeus]]
[[uk:Лінней Карл]]
[[ur:لنی اس]]
[[vo:Carolus Linnaeus]]
[[yi:קארל פאן לינע]]
[[zh:卡尔·林奈]]

źródło: artykuł [http://pl.wikipedia.org/wiki/Karol Linneusz] w Wikipedii, licencja: [[GNU FDL]], autorzy: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Karol Linneusz&action=history]

← poprzednia wersja		Wersja z 18:33, 14 kwi 2008
Linia 126:		Linia 126:
	[[zh:卡尔·林奈]]		[[zh:卡尔·林奈]]

−	źródło: artykuł [http://pl.wikipedia.org/wiki/~~Karol Linneusz~~] w Wikipedii, licencja: [[GNU FDL]], autorzy: [http://pl.wikipedia.org/wiki/~~Karol Linneusz~~&action=history]	+	źródło: artykuł [http://pl.wikipedia.org/wiki/Karol_Linneusz] w Wikipedii, licencja: [[GNU FDL]], autorzy: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Karol_Linneusz&action=history]

@@ Linia 16: / Linia 16: @@
 [[Grafika:Linne autograph.png|thumb|200px|Podpis K. Linneusza]]
 [[Grafika:Nagrobek K. Linneusza.jpg|thumb|200px|Nagrobek Karola Linneusza z katedry w Uppsali]]
-'''Karol Linneusz''', [[język szwedzki|szw.]] '''Carl von Linné''', [[łacina|łac.]] '''Carolus Linnaeus''' (ur. [[23 maja]] [[1707]] w [[Råshult]], zm. [[10 stycznia]] [[1778]] w [[Uppsala|Uppsali]]) – [[Szwecja|szwedzki]] przyrodnik, profesor [[Uniwersytet w Uppsali|uniwersytetu w Uppsali]].
+'''Karol Linneusz''', szw. '''Carl von Linné''', łac. '''Carolus Linnaeus''' (ur. 23 maja 1707 w Råshult, zm. 10 stycznia 1778 w Uppsali) – szwedzki przyrodnik, profesor uniwersytetu w Uppsali.
 == Życiorys ==
-Od dziecka interesował się przyrodą, obserwował i badał rośliny.  Przejął to zainteresowanie od ojca pastora, który był zamiłowanym ogrodnikiem. Nie zamierzał jednak, jak ojciec robić kariery duchownej i w 1727 podjął studia medyczne na uniwersytecie w [[Lund]], by po roku przenieść się do uznawanej za najlepszą wówczas w Szwecji uczelnię w [[Uppsala|Uppsali]]. Cały czas przy tym zajmował się swoim hobby - botaniką. Dzięki pomocy profesora historii naturalnej (jak wówczas nazywano biologię) Olofa Rudbecka Karla, otrzymał funkcję ogrodnika w uczelnianym ogrodzie botanicznym. Botanika wchodziła wówczas w zakres kształcenia lekarzy, którzy wykorzystywali zioła w leczeniu. Bardzo pogłębił swoją wiedzę botaniczną również w czasie samotnej wyprawy w 1732 po [[Laponia|Laponii]], w czasie której przebył ponad 7 tys. km i opisał wiele nowych gatunków roślin. Owocem tej wyprawy było szczegółowe sprawozdanie obejmujące również szczegóły życia mieszkańców i obserwacje medyczne. Dzisiaj zabawne może się wydawać, że z powagą opisuje przypadek kobiety, która twierdziła, że ma w brzuchu 3 żaby, które na wiosnę wyraźnie rechocą. Nie zastosowała się jednak do zaleconej przez Linneusza kuracji - wypicia ciekłego [[dziegieć|dziegciu]], lecz wolała kurować się wódką, która, jak twierdziła uspokajała żaby.
+Od dziecka interesował się przyrodą, obserwował i badał rośliny.  Przejął to zainteresowanie od ojca pastora, który był zamiłowanym ogrodnikiem. Nie zamierzał jednak, jak ojciec robić kariery duchownej i w 1727 podjął studia medyczne na uniwersytecie w Lund, by po roku przenieść się do uznawanej za najlepszą wówczas w Szwecji uczelnię w Uppsali. Cały czas przy tym zajmował się swoim hobby - botaniką. Dzięki pomocy profesora historii naturalnej (jak wówczas nazywano biologię) Olofa Rudbecka Karla, otrzymał funkcję ogrodnika w uczelnianym ogrodzie botanicznym. Botanika wchodziła wówczas w zakres kształcenia lekarzy, którzy wykorzystywali zioła w leczeniu. Bardzo pogłębił swoją wiedzę botaniczną również w czasie samotnej wyprawy w 1732 po Laponii, w czasie której przebył ponad 7 tys. km i opisał wiele nowych gatunków roślin. Owocem tej wyprawy było szczegółowe sprawozdanie obejmujące również szczegóły życia mieszkańców i obserwacje medyczne. Dzisiaj zabawne może się wydawać, że z powagą opisuje przypadek kobiety, która twierdziła, że ma w brzuchu 3 żaby, które na wiosnę wyraźnie rechocą. Nie zastosowała się jednak do zaleconej przez Linneusza kuracji - wypicia ciekłego dziegciu, lecz wolała kurować się wódką, która, jak twierdziła uspokajała żaby.
 Po powrocie z wyprawy przez jakiś czas dorabiał wykładami, na których relacjonował swoje obserwacje z Laponii, także na temat minerałów, którymi również się interesował. Wykłady przyniosły mu niezłe dochody i po dwóch latach wybrał się powtórnie na wyprawę, w czasie której zakochał się w Sarze, córce lekarza z [[Falun]] i poprosił o jej rękę. Jednak przyszły teść postawił twardy warunek - musi najpierw ukończyć studia medyczne, by mieć stałe źródło utrzymania. Wyjechał więc na studia do Holandii, napisał rozprawę o [[malaria|malarii]] i uzyskał tytuł doktora na uniwersytecie w [[Hardewijk]]. Jego powrót do Szwecji opóźnił się, gdyż w Holandii udało mu się zaprzyjaźnić z kilkoma bogatymi ludźmi, którzy sfinansowali wydanie jego życiowego dzieła ''"Systema naturae"''. Później dzieło to, było jeszcze przez niego rozbudowywane, tak, że ostatecznie w 1770 liczyło ok. 1400 stron. Potem zwiedził jeszcze [[Paryż]], [[Londyn]], pracował w kilku ogrodach botanicznych w Holandii i wydał tam kilka mniejszych prac naukowych. Wreszcie w 1738 wrócił do Szwecji już jako znany naukowiec i ożenił się z Sarą Moraeus. Otworzył praktykę medyczną w [[Sztokholm]]ie, a w 1742 został profesorem na Uniwersytecie w Uppsali. Doceniono jego osiągnięcia, został pierwszym prezesem powstającej właśnie [[Królewska Szwedzka Akademia Nauk|Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk]] (brał aktywny udział w jej powstaniu), zaszczycono go tytułem szlacheckim, funkcją lekarza dworu królewskiego oraz członkiem zagranicznym wielu uczelni. W 1774 atak [[apopleksja|apopleksji]] uniemożliwił mu pracę na uczelni, stan jego zdrowia się pogarszał, przeżył jeszcze zawał serca i zmarł w 1778.

@@ Linia 48: / Linia 48: @@
 == Linki zewnętrzne ==
 * [http://andromeda.rutgers.edu/~jlynch/C18/pr/lc/bio.html korespondenci Linneusza]
-[[Kategoria:Szwedzcy botanicy|Linné, Carl von]]
+[[Kategoria:Ludzie]]
-[[Kategoria:Szwedzcy naukowcy|Linné, Carl von]]
+[[Kategoria:Systematycy]]
-[[Kategoria:Urodzeni w 1707|Linne, Carl von]]
-[[Kategoria:Zmarli w 1778|Linne, Carl von]]
-−
-[[af:Carolus Linnaeus]]
-[[ar:كارولوس لينيوس]]
-[[an:Carl von Linné]]
-[[zh-min-nan:Carolus Linnaeus]]
-[[bs:Carl von Linné]]
-[[br:Carl von Linné]]
-[[bg:Карл Линей]]
-[[ca:Carl von Linné]]
-[[cs:Carl Linné]]
-[[cy:Carolus Linnaeus]]
-[[da:Carl von Linné]]
-[[de:Carl von Linné]]
-[[et:Karl von Linné]]
-[[el:Κάρολος Λινναίος]]
-[[en:Carl Linnaeus]]
-[[es:Carlos Linneo]]
-[[eo:Linnaeus]]
-[[eu:Carl von Linne]]
-[[fa:کارل لینه]]
-[[fr:Carl von Linné]]
-[[fy:Carolus Linnaeus]]
-[[ga:Carl von Linné]]
-[[gd:Carl Linnaeus]]
-[[gl:Carl von Linné]]
-[[ko:칼 폰 린네]]
-[[hsb:Carl von Linné]]
-[[hr:Carl Linné]]
-[[io:Carolus Linnaeus]]
-[[ilo:Carolus Linnaeus]]
-[[id:Carolus Linnaeus]]
-[[ia:Carl von Linné]]
-[[is:Carl von Linné]]
-[[it:Carl von Linné]]
-[[he:קארולוס ליניאוס]]
-[[jv:Carolus Linnaeus]]
-[[la:Carolus Linnaeus]]
-[[lb:Carl von Linné]]
-[[lt:Karlas Linėjus]]
-[[hu:Carl von Linné]]
-[[nl:Carolus Linnaeus]]
-[[nds-nl:Carolus Linnaeus]]
-[[ja:カール・フォン・リンネ]]
-[[no:Carl von Linné]]
-[[nn:Carl von Linné]]
-[[oc:Carl von Linné]]
-[[nds:Carl von Linné]]
-[[pt:Carolus Linnaeus]]
-[[ro:Carl Linné]]
-[[qu:Carl von Linné]]
-[[ru:Линней, Карл]]
-[[sco:Carolus Linnaeus]]
-[[simple:Carolus Linnaeus]]
-[[sk:Carl Linné]]
-[[sl:Carl Linnaeus]]
-[[sr:Карл фон Лине]]
-[[sh:Carolus Linnaeus]]
-[[fi:Carl von Linné]]
-[[sv:Carl von Linné]]
-[[tl:Carolus Linnaeus]]
-[[ta:கரோலஸ் லின்னேயஸ்]]
-[[th:คาโรลัส ลินเนียส]]
-[[vi:Carolus Linnaeus]]
-[[tr:Carl Linnaeus]]
-[[uk:Лінней Карл]]
-[[ur:لنی اس]]
-[[vo:Carolus Linnaeus]]
-[[yi:קארל פאן לינע]]
-[[zh:卡尔·林奈]]
   źródło: artykuł [http://pl.wikipedia.org/wiki/Karol_Linneusz] w Wikipedii, licencja: [[GNU FDL]], autorzy: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Karol_Linneusz&action=history]